دکتر ایمان: هزینه های کرسی آزاداندیشی را باید پرداخت کنیم

دکتر ایمان در نشست «روش های تحول در علوم اجتماعی»:

دچار بحران عقلانیت و نظریه پردازی در مباحث معرفتی کشور هستیم/ هزینه های کرسی آزاداندیشی را باید پرداخت کنیم.

مساله علوم انسانی ایران برخورداری بیش از حد بستر معرفتی کشور از خلاقیت است که منجر به فضای آنارشیستی شده و باید کنترل شود. رهبر معظم انقلاب این آنارشیسم را بصورت نظری تشخیص داده و آن را در سطح نرم افزاری و نظریه پردازی طرح می کنند.

دومین پیش نشست همایش «چیستی و چرایی تحول در علوم انسانی از دیدگاه آیت الله خامنه ای» با عنوان «روش های تحول در علوم اجتماعی» در سالن کنفرانس دانشکده اقتصاد، مدیریت و علوم اجتماعی دانشگاه شیراز با ارائه حجت الاسلام و المسلمین دکتر پیروزمند و دکتر محمدتقی ایمان برگزار شد.

دکتر محمد تقی ایمان در ارائه خود با عنوان «الزمات تحول در علوم انسانی»، چیستی تحول را مقدم بر سایر مباحث دانسته و به توصیف معنای تحول پرداختند. وی بیشتر فعالیت های انجام شده در کشور را دغدغه علمی تحول دانست که به معنای «change» است ولی تحولی به نظر می رسد مقام معظم رهبری مطرح کرده اند به معنای «change» نیست بلکه به معنای تغییر پارادایم و یک «transition» است.

استاد دانشگاه شیراز با ضروری دانستن ارتقاء دغدغه ها و مشکلات به سطح «مسأله» گفت: «مشکلی که جامعه ما درگیر آن است این است که تمام تصمیم سازی هایمان به دلیل فقدان نظریه به جای این که مساله محور باشد، مشکل محور شده است. ما در اقتصاد، سیاست و روانشناسی با مشکلات سروکار داریم و اگر هم آن را به مساله تبدیل کنیم، با استفاده از نظریات موجود آن را به مسأله تبدیل می کنیم در حالی نظریه های رایج غربی در جامعه ما غایب است و بنابراین حل مساله امکانپذیر نیست. به بیان دیگر ما به سطح مساله وارد نمی شویم و مشکلات با تعصب، تمایلات، علاقمندی ها و تجربه شخصی محققین یا کارشناسان حل می شود.»

وی در توصیف فرآیند تبدیل مشکل به مساله علمی خاطر نشان کرد: «تمام نگرانی هایی که ما داریم اگر در قالب نظریه قرار بگیرد، تبدیل به مساله می شود. مشکلاتی که بار منفی دارند همه مثبت می شوند. کار مساله این است که شرایط را برای حل مثبت می کند ولی مشکلات همیشه شرایط را غامض کرده و حل نمی کنند. چون ما درگیر مشکلات هستیم مرتب پدیده ها را غامض می‌کنیم. اگر مشکلات ما این است که نفی جهان بینی الهی اتفاق می افتد، اتصال بین آموزش و پژوهش نیست و علوم انسانی کارایی ندارد؛ اولین کار این است که آن ها را تبدیل به مساله کنیم.»

دکتر ایمان حل مساله را به صورت حل آن در چارچوب های موجود و استفاده از نظریه های موجود مانند نظریه کارکرد گرایی، اثبات گرایانه، تفسیری و انتقادی و یا ابداع نظریه جدید دانستند. مشکل استفاده از نظریات موجود این است که باید نظام اجتماعی از آن نظریه تبعیت کند تا ما بتوانیم مبتنی بر توانمندی آن نظریه این مشکل را حل کنیم. ولی این نظریه ها بر حوزه های اقتصادی و اجتماعی کشور حاکم نیستند و مدیران و سیاستگذارند ناچارند با خلاقیت خودشان مشکلات را حل کنند. جامعه خلاقیت مدار، عقلانیت را ضعیف می کند و نظریه حاکم بر خود را غایب می‌کند و جامعه مرتب سیال و تحول خواه می شود و به سمت تحولات غیرقابل پیش بینی می رود.

سردبیر فصلنامه «روش شناسی علوم انسانی» توصیف جامعه خلاقیت مدار افزود: «اگر بسترهای خلاقانه نظام اجتماعی خیلی زیاد شود معرفت دچار انارشی می شود. نمونه آن در کشور زیاد است؛ ما اجتماعات علمی دانشمندان نداریم؛ انجمن روانشناسی و جامعه شناسی نداریم و اگر داریم سلیقه ها، پیش داوری ها و قدرت های فردی این انجمن ها را اداره می کنند. در علوم تجربی بستر نظام اجتماعی علمی نیست و از دستاورهای علمی هم استفاده جدی نمی کند که در خودرو و لوازم خانگی و … نمایان است. علوم تجربی در سطح عملی دچار آنارشی شده و در علوم انسانی در سطح نظری و هم عملی دچار آنارشی شدیم»

دکتر ایمان در تبیین راهکار کنترل آنارشیسم معرفتی گفت: «اگر بخواهیم خلاقیت نظام اجتماعی را کنترل کنیم یعنی معرفت را به سمت عقلانیت ببریم، قطعا نظریه پردازی شرط اساسی است. اگر بخواهیم نظریات موجود که در دنیا مطرح است را نپذیریم، قطعا نمی توانیم قسمتی را بگیریم و قسمتی را نگیریم. ما نظریه ها را باید با مبانی فلسفی و پادایمی آن ها استفاده کنیم و مسائل را حل کنیم در غیر این صورت باید نظریه پردازی کنیم که نظریه پردازی هم ارزش ها، آرمان ها و جهان بینی خاص خود را دارد که باید آن ها را مشخص کنیم.»

وی در جمع بندی این بخش از مباحث خود خاطر نشان کرد: «مساله علوم انسانی کشور، برخورداری بیش از حد بستر معرفتی کشور از خلاقیت است که منجر به فضای آنارشیستی شده و باید کنترل شود. اگر دست همه را باز بگذاریم که علم دینی تولید کنند ولی یک مدیریت ساختاری، یک ارتباط سازمان یافته بین افرادی که دنبال این بحث هستند و یک هنجارهای روش شناختی ابتدائی حداقل بین دانشمندان و کارشناسانی که در این زمینه هستند، ایجاد نکند، قطعا تضادها و تعارضات بین این ها موجب می شود حداقل کارها هم در نظام اجتماعی اثری نداشته باشد.»

به اعتقاد دکتر ایمان، رهبر معظم انقلاب این آنارشیسم را بصورت نظری تشخیص داده و آن را در سطح نرم افزاری و نظریه پردازی طرح کرده اند و مباحث تقویت عقلانیت، فعالیت نرم افزاری علم، تهیه نقشه جامع علمی کشور و الگوی اسلامی ـ ایرانی پیشرفت  را ناظر به همین مساله مطالبه کرده اند.

رئیس دانشکده اقتصاد، مدیریت و علوم اجتماعی دانشگاه شیراز در تبیین راهکار خود برای تحول در علم تحت عنوان «بسترسازی معرفت علمی» گفت: «چندین دهه در حوزه علم اثباتی، تفسیری و انتقادی کار شده است و ما نمی توانیم در جلوی این مسیر با حمایت سیستم جهانی بایستیم و علم جدید تولید کنیم. ما باید در حاشیه این علمی که ایجاد شده، بستر سازی حاشیه ای کنیم و به تدریج فضای بستر جدید را ایجاد بکنیم. دانش علمی دنیا واقعیت را توصیف می‌کند و نباید آن را انکار کرد ولی ممکن است وقتی پارادایم فکری ما بوجود آمد بگوییم دانش موجود گوشه ای از حقیقت را می گوید ولی دانش اسلامی حقیقت را کامل تر توضیح می‌دهد.»

وی در تشریح راهکارهای تحول علوم انسانی ضمن تاکید بر اهمیت آزاداندیشی و کرسی های نظریه پردازی افزود: «باید فضا را مهیا کنیم تا کسانی که طالب براندازی جمهوری اسلامی نیستند ولی دیدگاه متفاوتی دارند حضور داشته باشند. ما باید هایدگری قهار و مارکسیستی قهار برای نقد داشته باشیم. در سیستم های دانشجویی نقد خیلی سوری و ایدئولوژیکال می شود. وقتی معتقدیم مسیر جهان بینی بر دیدگاه الهی استوار است ولی اتفاق نمی افتد اشکال از ما است؛ باید دانشجوی منتقد را سرکلاس ها تربیت کنیم و کرسی های آزاداندیشی را که مقام رهبری زیاد تاکید کرده اند، برگزار کنیم ولی می بینیم این کرسی ها همه بی خاصیت شده اند چون ما نمی خواهیم ملزومات کرسی را تحمل کنیم. هزینه های کرسی آزاداندیشی را باید پرداخت کنیم تا در یک سایه امن به لحاظ فکری، سیاسی اجتماعی بتوانیم به منافع برسیم و جامعه ما بتواند فرآیند تحول را انجام دهد.»